De TA gaat er van uit dat een mens drie hoofdrollen tot zijn beschikking heeft: De ouder, de volwassene en het kind. De ouderrol is daarnaast nog onderverdeeld in de verzorgende ouder en de kritische ouder.De volwassene (ook wel het spelende kind) kent geen onderverdeling en het kind is onderverdeeld in het aangepaste kind en het opstandige kind.

Hoe ziet dat er nou in de praktijk uit?

Het is vrijdagavond en je zit voor de televisie. Hoe je daar zit kan met dezelfde omstandigheden een groot verschil zijn. Hoe gaat je innerlijke dialoog? Wie is er het meeste aan het woord?

Verzorgende ouder:
Ik ga er lekker voor zitten. Ik heb het verdiend, het is een zware week geweest… Het is ook vreselijk dat je zo hard moet werken… Weet je wat, ik neem een borrel en een bak chips erbij…

Kritische ouder:
Ik heb toch niet voor niets een abonnement bij de sportschool. Moet je kijken wat een kwabben, ik zou echt iets aan mijn conditie moeten doen. Een kilo of 15 afvallen zou ook niet misstaan. Nog chips eten ook? Elk pondje gaat door het mondje hoor…

Aangepaste kind:
Zucht… ik had toch naar de sportschool moeten gaan. Ik heb mezelf diep teleurgesteld. Ik neem als troost een borrel en een bak chips. Trouwens ik las laatst ergens dat sporten helemaal niet goed voor je is.

Opstandige kind (ook wel vrije kind):
Schijt aan de buren en de lijn, ik ga lekker helemaal uit mijn dak, zet de televisie hard en trek een fles open met een zak chips. Wie doet me wat!

Volwassene/ het spelende kind:
De sportschool of televisie? Nou, het is zo'n zware week geweest, laat ik mezelf eens lekker verwennen, ik ga niet naar de sportschool. Ik vertrouw erop dat ik dat volgende week wel weer oppak. Ik ga genieten van mijn televisieserie met een redelijke portie chips en één glaasje.

Van waaruit je doet wat je doet is minstens zo belangrijk als wat je doet.

Vijf keer het zelfde resultaat: je zit met een bak chips voor de televisie. Toch is van waaruit je iets doet maatgevend voor hoe bevredigend een actie is. Je interne dialoog verraad veel over of je vanuit je ouder of kind toestand handelt of vanuit de afweging die je als volwassene maakt. In je acties is dat misschien niet altijd zichtbaar. In de transactionele analyse is het herkennen van je eigen ego-toestand de sleutel tot de communicatie met anderen. Als in bovengenoemd voorbeeld je partner binnenwandelt en zegt: "zo, zit je lekker", wie laat je dan aan het woord?

Hoe je reageert is een rolvoorstel aan de ander. Als je reageert vanuit het opstandige kind dan is de kans groot dat je partner de rol van kritische ouder op zich neemt en gaat zitten "zeuren" over de sportschool. Reageer je schuldbewust vanuit de aangepaste kind "Ja, ik weet dat ik beter naar de sportschool had kunnen gaan" vergroot je de kans dat je partner vergoeilijkend reageert vanuit de verzorgende ouder. Als je (gespreks)partner niet ingaat op je rolvoorstel maar reageert vanuit het vrije kind/de volwassene dan is de kans groot dat ook jij van rol verandert. Je bewust worden van de diverse rollen en reacties kan op die manier helpen oude patronen te doorbreken, zowel intern psychisch als tussen mensen.